Rozwój i źródła międzynarodowego prawa humanitarnego.

Do połowy XIX wieku zwyczaj międzynarodowy był jedynym źródłem międzynarodowego prawa humanitarnego. Na treść norm zwyczajowych tego prawa wpływały liczne czynniki: konieczność rozwiązywania rożnych sytuacji powstających w czasie działań zbrojnych, postawa władców poszczególnych państw, religie, a nawet doktryny filozoficzne. 

Już w starożytności przyznawano nietykalność parlamentariuszom, zawierano rozejmy, brano i dawano zakładników dla zapewnienia wykonania zobowiązań zaciągniętych wobec nieprzyjaciela, nie atakowano miejsc kultu religijnego i kapłanów. 

Cyrus Wielki, założyciel imperium perskiego, rozkazał swym wojownikom po podbiciu Babilonii w 538 roku przed n.e., nie prześladować jej ludności, nie niszczyć domostw i pozwolić zwyciężonym na swobodne oddawanie czci swym bogom. 

Koran nakazywał ludzkie traktowanie jeńców, zabraniał zabijania kobiet, dzieci i starców oraz niszczenia domów i zbiorów. 

W średniowiecznej Europie wiele zwyczajów wojennych powstało pod wpływem chrześcijaństwa. Jednak bardzo często stosowano je tylko w czasie wojen między chrześcijanami. Feudalni władcy stosowali kodeks rycerski wymagający wielkoduszności wobec zwyciężonych i bezbronnych nieprzyjaciół, jednak znaczenie kodeksu rycerskiego zmalało w okresie Odrodzenia wraz ze stosowaniem na wielką skalę wojsk najemnych. 

W okresie Oświecenia wielu pisarzy głosiło konieczność skodyfikowania prawa wojny; niektórzy opracowywali sami kodeksy takiego prawa. Najważniejszą postacią pośród nich był holenderski maż stanu i prawnik, Hugo Grocjusz, który opublikował w 1625 roku monumentalne dzieło "De iure belli ac pacis libri tres" (Trzy księgi o prawie wojny i pokoju). 

Ogromne znaczenie miały poglądy francuskiego filozofa Jana Jakuba Rousseau (1712-1778), który w swym dziele "Umowa społeczna" opublikowanym w 1762 roku wyraził pogląd, że "wojna nie jest stosunkiem między pojedynczymi ludźmi, lecz między państwami" i że "jednostki stają się nieprzyjaciółmi tylko przypadkowo, nie jako ludzie, i nawet nie jako obywatele, lecz wyłącznie jako żołnierze". 

Stan rozwoju zwyczajowego prawa wojny w połowie XIX wieku przedstawia "Instrukcja dla dowódców sił zbrojnych Stanów Zjednoczonych" opracowana w czasie Amerykańskiej Wojny Domowej przez Francisa Liebera, profesora Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku, ogłoszona przez prezydenta Lincolna 24 kwietnia 1863 roku jako Rozkaz Ogólny nr 100. Instrukcja Liebera, chociaż była tylko wewnętrznym aktem prawnym Stanów Zjednoczonych i obowiązywała tylko siły zbrojne tego państwa, wywarła poważny wpływ na późniejszą kodyfikację międzynarodowego prawa humanitarnego. Dowiodła ona także, że w rożnych państwach istnieją różnice zdań co do treści poszczególnych zwyczajowych reguł prawa wojny. Ta różnica zdań widoczna była już od dawna, stąd też już siedem lat wcześniej, 16 kwietnia 1856 roku uchwalono w Paryżu Deklarację w przedmiocie prawa wojny morskiej, która stawiała poza prawem korsarstwo, zakazywała zajmowania ładunków nieprzyjacielskich na statkach neutralnych i ładunków neutralnych na statkach nieprzyjacielskich oraz sformułowała zasadę, że blokada morska obowiązuje tylko wtedy, jeżeli jest skuteczna. Deklaracja Paryska była pierwszą wielostronną umową międzynarodową w przedmiocie prawa wojennego. 

Istniała jednak dziedzina, w której mimo wysiłków indywidualnych podejmowanych w rożnych państwach, nie było praktycznie żadnych zasad - zarówno wewnętrznych jak i międzynarodowych: tą dziedziną był los rannych żołnierzy na polu walki. Wystarczy wskazać, że w czasie wojen napoleońskich w latach 1789-1815 spośród 4,5 miliona żołnierzy francuskich tylko 300 tysięcy zginęło w czasie walki, a 2,5 miliona zmarło z ran i chorób, a w czasie Wojny Krymskiej w latach 1853-1856 60 % rannych żołnierzy zmarło z powodu niedostatecznej opieki medycznej. 

Konwencja o polepszeniu losu rannych żołnierzy w armiach czynnych podpisana w Genewie 22 sierpnia 1864 roku otworzyła nową erę w dziedzinie kodyfikacji międzynarodowego prawa humanitarnego. Poważną rolę w doprowadzeniu do jej podpisania odegrał Szwajcar, Henry Dunant, twórca Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża. 

Znaczenie Konwencji Genewskiej z 1864 roku polegało nie tylko na tym, że zapewniała ona pomoc rannym żołnierzom na polu walki, ale także i na tym, że zapoczątkowała proces kodyfikacji zasad międzynarodowego prawa humanitarnego dotyczących ochrony ofiar wojny. Poprzez Konwencje Genewskie z 1906 i 1929 roku proces ten doprowadził do zawarcia 12 sierpnia 1949 roku czterech Konwencji o ochronie ofiar wojny, które do dziś obowiązują, oraz do zawarcia 10 czerwca 1977 roku dwóch Protokołów Dodatkowych do tych Konwencji, również do dziś obowiązujących. 

Dnia 11 grudnia 1868 roku przyjęto w Sankt Petersburgu Deklarację o wyrzeczeniu się stosowania w czasie wojny pocisków wybuchających o wadze mniejszej niż 400 gramów. Mimo, że Deklaracja dotyczyła jedynie wąskiego zagadnienia, odegrała olbrzymią rolę w procesie kodyfikacji międzynarodowego prawa humanitarnego ze względu na fundamentalne zasady tego prawa, które w niej sformułowano i które obowiązują do chwili obecnej mimo ogromnego postępu w dziedzinie zbrojeń. Deklaracja głosiła, "że jedynym uprawnionym celem, jaki państwa powinny sobie stawiać w czasie wojny, jest osłabienie sił zbrojnych nieprzyjaciela; że w tym celu wystarczy możliwie największą liczbę ludzi uczynić niezdolnymi do walki; [oraz] że poza ten cel prowadziłoby używanie broni, która by niepotrzebnie zwiększała cierpienia ludzi już niezdolnych do walki albo sprowadzała nieuchronnie ich śmierć". 

Omawiając problem źródeł międzynarodowego prawa humanitarnego należy wymienić dwie Konferencje Pokojowe, które odbyły się w Hadze w latach 1899 i 1907. Na Konferencji w 1899 roku przyjęto trzy konwencje i trzy deklaracje, które - z wyjątkiem jednej konwencji - dotyczyły prawa wojny, a na Konferencji w 1907 roku - 13 konwencji i jedną deklarację, które - z wyjątkiem dwóch konwencji - dotyczyły tego prawa. 

Ze wszystkich dokumentów przyjętych na obu Konferencjach Pokojowych najważniejsza była Konwencja dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej wraz z załączonym do niej Regulaminem dotyczącym praw i zwyczajów wojny lądowej. Na Pierwszej Konferencji Pokojowej nosiła ona numer II, natomiast na Drugiej Konferencji wprowadzono do niej i do Regulaminu kilka zmian i otrzymała ona numer IV; tak więc obecnie mówi się już tylko o IV Konwencji Haskiej z 1907 roku i o Regulaminie Haskim z 1907 roku. 

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy powołany dla osądzenia i ukarania głównych przestępców wojennych Osi Europejskiej, zwany potocznie Trybunałem Norymberskim, w swoim wyroku wydanym w 1946 roku oświadczył, że zasady zawarte w IV Konwencji Haskiej z 1907 roku i w załączonym do niego Regulaminie odzwierciedlały obowiązujące powszechnie prawo wojny i w związku z tym wiążą one nie tylko państwa będące ich stronami, lecz wszystkie państwa świata. 

Rządy państw - stron IV Konwencji Haskiej zdawały sobie sprawę z tego, że prawa i zwyczaje zawarte w Regulaminie Haskim nie są w stanie przewidzieć wszystkich sytuacji, które mogą wyniknąć w czasie konfliktu zbrojnego. Aby nie zostawiać dowódcom wojskowym swobody decydowania w takich sytuacjach, rządy te włączyły do tekstu Konwencji postanowienia zaproponowane przez rosyjskiego dyplomatę, Fiodora Martensa, nazywane powszechnie "klauzulą Martensa", która brzmi jak następuje: 

"Zanim bardziej wyczerpujący kodeks praw wojennych będzie mógł być ułożony, Wysokie Układające się Strony uważają za właściwe skonstatować, że w wypadkach nie objętych przyjętymi przez nie obowiązującymi przepisami, ludność i strony wojujące pozostają pod opieką i władzą zasad prawa narodów wypływających ze zwyczajów ustanowionych między cywilizowanymi narodami oraz z zasad humanitaryzmu i wymagań społecznego sumienia." 

W nieznacznie tylko zmienionej postaci Klauzula Martensa została potwierdzona w artykule 1 ustęp 2 Protokołu Dodatkowego I z 1977 roku do Konwencji Genewskich z 1949 roku dotyczącym ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych. 

Należy także zwrócić uwagę na art. 22 Regulaminu Haskiego z 1907 roku, który zawiera niesłychanie ważną ogólną zasadę, że strony wojujące nie mają nieograniczonego prawa wyboru środków szkodzenia nieprzyjacielowi; zasadę tę potwierdzono w art. 35 ustęp 1 Protokołu Dodatkowego I. 

Obok IV Konwencji Haskiej z 1907 roku i załączonego do niej Regulaminu cztery Konwencje Genewskie z 1949 roku o ochronie ofiar wojny również posiadają charakter prawa powszechnie obowiązującego, ponieważ ich stronami są praktycznie wszystkie państwa świata. Wszystkie inne umowy wiążą tylko te państwa, które są ich stronami, jednak wiele państw uznaje za wiążące dla siebie wiele postanowień umów, których nie są stronami, ponieważ te postanowienia są - ich zdaniem - kodyfikacją powszechnie obowiązującego prawa zwyczajowego. 

W dziele rozwoju i kodyfikacji międzynarodowego prawa humanitarnego poważną rolę odgrywa Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża.